Marta Łojek, adwokat
W codziennej praktyce kwestie praw autorskich bywają odkładane na dalszy plan – do momentu zakończenia projektu lub pojawienia się sporu. Tymczasem brak precyzyjnych postanowień umownych w tym zakresie może prowadzić do utraty kontroli nad efektami pracy, uniemożliwić ich wykorzystanie lub spowodować, że prawa do nich pozostaną po stronie twórcy, a nie zamawiającego.
Prawa autorskie nie są dodatkiem do umowy, lecz jednym z kluczowych elementów bezpieczeństwa prawnego. Niedoprecyzowane regulacje w tym zakresie może mieć daleko idące konsekwencje dla dalszego korzystania z utworów – niezależnie od tego, czy chodzi o stronę internetową, materiały promocyjne czy oprogramowanie.
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: „pr. aut.”) wprost reguluje sytuację utworów tworzonych przez pracowników w ramach stosunku pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 pr. aut.: Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.
Oznacza to, że w relacji pracownik–pracodawca autorskie prawa majątkowe do utworu przechodzą co do zasady automatycznie na pracodawcę, chyba że umowa lub przepisy prawa stanowią inaczej. Dzięki temu pracodawca może od razu korzystać z efektów pracy w zakresie wynikającym z umowy o pracę, a pracownik zachowuje autorskie prawa osobiste do utworu, takie jak prawo do autorstwa.
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja przy umowach cywilnoprawnych – np. umowie zlecenia, umowie o dzieło czy współpracy B2B. W tych przypadkach przepisy nie przewidują automatycznego przeniesienia autorskich praw majątkowych na zamawiającego. Oznacza to, że prawa autorskie do utworu pozostają przy twórcy, chyba że strony wyraźnie postanowią inaczej.
Jeżeli w treści umowy nie zostanie jasno określone, czy prawa majątkowe mają zostać przeniesione lub czy twórca udziela licencji, druga strona otrzymuje co do zasady jedynie nośnik utworu – bez prawa do jego dalszego wykorzystania, modyfikacji czy rozpowszechniania. Dlatego w każdej umowie cywilnoprawnej dotyczącej utworów należy jednoznacznie ustalić, czy prawa majątkowe mają być przeniesione (poprzez umowę przeniesienia autorskich praw majątkowych), czy utwór ma być jedynie udostępniony do korzystania w określonym zakresie (poprzez umowę licencji).
Najczęściej odbywa się to poprzez umowę przeniesienia autorskich praw majątkowych lub umowę licencyjną, które różnią się zarówno skutkami prawnymi, jak i zakresem uprawnień.
Zarówno umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych, jak i licencja obejmują te pola eksploatacji, które zostały w niej wyraźnie wskazane (art. 41 ust. 2 pr. aut.). Ustawa nie definiuje ich dokładnie, ale w art. 50 pr. aut. podaje przykłady sposobów korzystania z utworu: utrwalanie i zwielokrotnianie, obrót egzemplarzami, publiczne udostępnianie, w tym wyświetlanie, nadawanie czy odtwarzanie w Internecie. Dokładne określenie pól eksploatacji w umowie ma kluczowe znaczenie – bez tego możesz nie mieć pełnych praw do wykorzystania utworu w planowany sposób.
Ważne jest, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji dotyczy pól eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy i nie obejmuje wszystkich przyszłych utworów twórcy (art. 41 ust. 3 i 4 pr. aut.). Co więcej, brak zapisów o wynagrodzeniu nie oznacza, że korzystanie z utworu jest darmowe. Jeżeli umowa nie stwierdza inaczej, twórcy należy się wynagrodzenie (art. 43 ust. 1 pr. aut.).
Jeżeli umowa nie precyzuje sposobu korzystania z utworu, powinno się ono odbywać zgodnie z jego charakterem i przeznaczeniem, przy zachowaniu przyjętych zwyczajów. Nawet nabywca wszystkich praw nie może bowiem wprowadzać zmian w utworze bez zgody twórcy, chyba że są one konieczne i oczywiste, a twórca nie miałby słusznych podstaw do sprzeciwu (art. 49 ust. 1 i 2 pr. aut.).
Należy pamiętać, że nabycie autorskich praw majątkowych nie oznacza nabycia własności nośnika utworu, chyba że strony postanowią inaczej (art. 52 ust. 1 pr. aut.).
Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53 pr. aut.). W przypadku braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu praw przyjmuje się, że twórca udzielił jedynie licencji (art. 65 pr. aut.).
Licencja nie przenosi praw autorskich, a jedynie pozwala korzystać z utworu w określonym zakresie (art. 67 ust. 1 pr. aut.). Standardowo udzielana jest na 5 lat i na terytorium kraju, w którym licencjobiorca ma siedzibę lub miejsce zamieszkania (art. 66 ust. 1 pr. aut.), choć strony mogą ustalić inne warunki.
Jeżeli umowa nie zastrzega wyłączności korzystania z utworu w określony sposób (licencja wyłączna), udzielenie licencji nie ogranicza udzielenia przez twórcę upoważnienia innym osobom do korzystania z utworu na tym samym polu eksploatacji (licencja niewyłączna). Licencja wyłączna wymaga jednak zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 67 ust. 2 i 5 pr. aut.).
Bez wyraźnego upoważnienia licencjobiorca nie może udzielać sublicencji innym podmiotom (art. 67 ust. 3 pr. aut.).
Dobrze sporządzona umowa – zarówno o przeniesienie praw, jak i licencyjna – chroni obie strony i jasno określa, kto, na jakich warunkach i w jakim zakresie może korzystać z utworu. To fundament bezpieczeństwa prawnego i pewność, że twórczość nie stanie się źródłem nieporozumień lub sporów.
Prawa autorskie w umowach to temat, którego nie warto odkładać „na później”. Jasne określenie pól eksploatacji, formy umowy, wynagrodzenia i uprawnień do modyfikacji utworu pozwala uniknąć nieporozumień i sporów. Niezależnie od tego, czy jesteś twórcą, czy zamawiającym, dobrze przygotowana umowa to gwarancja, że utwór będzie można wykorzystać dokładnie tak, jak zamierzono – bez ryzyka utraty kontroli.
Klikając „Akceptuję cookies”, zgadzasz się na przechowywanie plików cookie na swoim urządzeniu w celu usprawnienia nawigacji w witrynie, analizy korzystania z witryny i pomocy w naszych działaniach marketingowych.