Michał Idziak, prawnik
Nowelizacja ustawy z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (u.p.z.p.) przyniosła nie tylko rewolucyjne zmiany, jeżeli chodzi o plany miejscowe, lecz również wprowadziła do systemu prawa nowe regulacje dotyczące umów urbanistycznych, rozszerzające katalog możliwości ich zawierania.
Stąd właśnie powyższy, odrobinę przewrotny, tytuł. Umowa urbanistyczna pojawiła się bowiem w systemie prawa ponad 10 lat temu, wraz z uchwaleniem ustawy z 9.10.2015 r. o rewitalizacji. Wówczas to do u.p.z.p. dodano art. 37i, który w ramach procedury uchwalania miejscowego planu rewitalizacji (dalej jako MPR) przewidywał zawarcie umowy urbanistycznej. Zgodnie z art. 37i ust. 1 u.p.z.p. w MPR można określić, w odniesieniu do nieruchomości niezabudowanej, że warunkiem realizacji na niej inwestycji głównej jest zobowiązanie się inwestora do budowy na swój koszt i do nieodpłatnego przekazania na rzecz gminy inwestycji uzupełniających w postaci infrastruktury technicznej, społecznej lub lokali mieszkalnych – w zakresie wskazanym w tym planie. Zgodnie z kolei z art. 37 ust. 5 u.p.z.p. źródłem zobowiązania inwestora jest umowa urbanistyczna, którą ten zawiera z gminą.
Szybka kwerenda systemów informacji prawnej prowadzi jednak do wniosku, że powyższa procedura nie cieszyła się szczególnym zainteresowaniem ani organów ani inwestorów. W odniesieniu jednak do regulacji planistycznych, spodziewać się należy, że wspomniana na początku nowelizacja u.p.z.p. zmieni obecny stan rzeczy, a liczba zawieranych umów urbanistycznych wzrośnie.
Zanim jednak o przyczynach tego zjawiska, kilka słów poświęcić trzeba samej instytucji umowy urbanistycznej. Nie jest ona bynajmniej instytucją znaną jedynie polskiemu systemowi prawa. Inaczej rzecz cała wygląda w Europie Zachodniej. W Niemczech od lat funkcjonuje bowiem instytucja Städtebauliche Verträge, zaś we Francji w swych założeniach zbliżony wydaje się być le projet urbain partenarial. Wspominam te państwa, gdyż tamtejsztym systemom znana jest również instytucja umowy prawa publicznego – bardzo interesującej, lecz nieznanej polskiemu ustawodawcy, choć znanej doktrynie.Nie wdając się w dalsze szczegóły, wskażę jedynie, że choć w naszych realiach mamy do czynienia z innowacją, w realiach europejskich, znajdujemy się, łagodnie rzecz ujmując, w lekkim niedoczasie.
Wspominam o tym dlatego, że uznaję umowę urbanistyczną, zwłaszcza tę powiązaną z dodanym do u.p.z.p. w 2023 r. zintegrowanym planem inwestycyjnym (dalej ZPI), za instrument niezwykle ciekawy dogmatycznie, a przy tym użyteczny na potrzeby praktyki obrotu gospodarczego.
Wydaje się bowiem, że zasadniczym celem ustawodawcy było uelastycznienie regulacji systemu prawa zagospodarowania przestrzeni poprzez dostosowanie procedury planistycznej do warunków gospodarki rynkowej i otoczenia inwestycyjnego w gminach. Ustanowienie ram prawnych, w których poruszają się gmina i inwestor sankcjonuje istniejący od lat mechanizm nieformalnych współprac powyższych podmiotów w ramach procedury planistycznej. Oto wreszcie otrzymaliśmy (w jakimś stopniu) przejrzysty system współdziałania organów planistycznych oraz potencjalnych inwestorów.
I tak – zgodnie z art. 37ea ust. 1 u.p.z.p. na wniosek inwestora złożony za pośrednictwem wójta, burmistrza albo prezydenta miasta rada gminy może uchwalić zintegrowany plan inwestycyjny. ZPI obejmuje co najmniej obszar inwestycji głównej oraz inwestycji uzupełniającej. Pojęcia te są bardzo istotne. W skrócie pod „inwestycją główną” kryje się podstawowe założenie inwestora, które zamierza on wykonać w ramach realizacji własnego interesu gospodarczego, zaś „inwestycja uzupełniająca” oznacza inwestycję służącą realizacji zadań własnych gminy, którą inwestor wykonuje w zamian za uchwalenie ZPI umożliwiającego realizację inwestycji głównej. Wspominany ZPI jest przy tym szczególną formą planu miejscowego. Nadmienić również trzeba, że za przygotowanie projektu ZPI odpowiedzialny jest sam inwestor. Po podjęciu przez radę gminy uchwały o przystąpieniu do procedury ZPI, projekt ten podlega negocjacjom, które rada prowadzi z inwestorem.
Widać więc wyraźnie, że jest to instytucja wprowadzająca swoisty powiew świeżości do opartego przede wszystkim na działaniach władczych systemu planowania przestrzennego. Jednocześnie, ktoś mógłby teraz zapytać, zresztą nie bez racji – czy przecież nie w podobny sposób działa (działała?) decyzja o warunkach zabudowy? W końcu i w tamtej procedurze to inwestor przychodził z projektem, który organ wykonawczy gminy zatwierdzał, o ile spełnione zostały ku temu przesłanki, a przy tym nie było żadnych inwestycji uzupełniających. Tak, istotnie tak jest. Należy jednak mieć na względzie, że w wyniku wielokrotnie wspominanej nowelizacji możliwość wydawania decyzji w-z została znacznie ograniczona. I tu przechodzimy do sedna, gdyż właśnie w tej zmianie upatruję szansy wzrostu popularności umów urbanistycznych. W mojej ocenie to właśnie ograniczenie możliwości uzyskiwania decyzji o warunkach zabudowy w związku z obowiązkiem uchwalenia planów ogólnych może doprowadzić do wzrostu liczby zawieranych umów urbanistycznych. Procedura ich zawierania opiera się bowiem właśnie na aktywności inwestora, a co więcej – daje mu nowe możliwości. W przypadku decyzji w-z jak i „zwykłych” planów miejscowych nie ma przestrzeni na ucieranie się stanowisk inwestora i organu. Oczywiście – rodzi to nowe ryzyka, ponieważ na znaczeniu zyskuje czynnik polityczny, wszak nie zawsze nawet najbardziej sprzyjający inwestycji wójt znajdzie w radzie większość. Nie zmienia to jednak faktu, że na rozwój tej instytucji patrzę z rosnącym zainteresowaniem.
Moje zainteresowanie nie bierze się jednak tylko z potencjalnego wzrostu popularności umów urbanistycznych, lecz również, a może przede wszystkim, z jej skomplikowanego charakteru. Tutaj wrócę do pojęcia umów publicznoprawnych – nie ustalono bowiem jednoznacznie, czy umowa ta należy do powyższego katalogu, a zatem obwarowana jest rygorami zasady praworządności, czy też jest zwykłą umową cywilnoprawną, która jedynie pozostaje w związku z realizacją celów publicznych. Ustawodawca nie wskazał klarownie, jaki jest zakres dopuszczalnych świadczeń inwestora, a jaki jest zakres dopuszczalnych świadczeń organu. Jak zatem postawić granic i czy trzeba mieć przy tym na względzie również kwestię dyscypliny finansów publicznych? Idąc dalej – jaki jest zakres kognicji wojewodów sprawujących nadzór nad aktami prawa miejscowego – czy mogą oni ingerować w treść umów urbanistycznych? Co w sytuacji, gdy jedna ze stron dojdzie do wniosku, że druga nieprawidłowo wykonuje umowę albo w ogóle jej nie wykonuje – jaki jest reżim odpowiedzialności i jaki pion sądownictwa będzie właściwy? To tylko kilka wybranych pytań z ich pokaźnego zbioru, który w toku wzrostu popularności instytucji umowy urbanistycznej będzie tylko rósł. Na te pytania nie mam jednak na razie jednoznacznych odpowiedzi i nie ma ich również orzecznictwo, choćby dlatego, że temat jest na tyle „świeży”, że nie zdążono nim się jeszcze w pełni zająć.
Wobec tego, zamiast klasycznego zakończenia, kompilującego zasygnalizowane jedynie w treści wpisu problemu, pozwolę sobie wyrazić nadzieję, że doczekamy się klarownej refleksji doktrynalno-orzeczniczej w tym przedmiocie. Jestem jednak przekonany, że nie wszyscy będą się ze sobą w tym przedmiocie zgadzać, co w odniesieniu do postulatu pewności prawa (a zatem i pewności wyniku jego wykładni) może nie być najkorzystniejsze dla jednostki, jednak z punktu widzenia samej refleksji jest wręcz przeciwnie. Liczę zatem na intensywną dyskusję doktryny i orzecznictwa. Wierzę bowiem, że najlepsze rozwiązania rodzą się właśnie w dyskusji i sporze – zaciętym, acz merytorycznym. Na razie jednak pozostaje obserwować rozwój instytucji umowy urbanistycznej i w ramach codziennej praktyki reagować na potencjalne problemy z nią związane.

Klikając „Akceptuję cookies”, zgadzasz się na przechowywanie plików cookie na swoim urządzeniu w celu usprawnienia nawigacji w witrynie, analizy korzystania z witryny i pomocy w naszych działaniach marketingowych.