Dostęp do informacji publicznej wymaga korekty: perspektywa podmiotów zobowiązanych

Dostęp do informacji publicznej wymaga korekty: perspektywa podmiotów zobowiązanych

Aneta Fornalik, adwokat MPA

Obowiązujące przepisy przyznają szerokie prawo dostępu do informacji publicznej. Co istotne, osoba składająca wniosek nie musi wykazywać interesu prawnego ani faktycznego. To rozwiązanie słusznie chroni możliwość społecznej kontroli władz i innych podmiotów wykonujących zadania publiczne.

Jednocześnie obecna konstrukcja ustawy zbyt słabo odpowiada na przypadki, w których wniosek jest faktycznie narzędziem realizacji indywidualnego interesu gospodarczego, procesowego lub negocjacyjnego, a nie instrumentem kontroli działania podmiotu publicznego. Problem nie polega na tym, że prywatny cel wnioskodawcy sam w sobie powinien automatycznie zamykać drogę do informacji. Takie stanowisko byłoby sprzeczne z aktualną wykładnią.

W orzecznictwie sądów administracyjnych szeroko wskazuje się, że prywatny cel wykorzystania informacji nie odbiera jej charakteru informacji publicznej. Organ posiadający wnioskowaną informację nie może uzależniać realizacji prawa od wykazania przez wnioskodawcę jego interesu.

Wniosek dla ustawodawcy jest zatem inny: nie należy budować ogólnej bariery opartej wyłącznie na motywach wnioskodawcy. Należy natomiast stworzyć precyzyjną procedurę reagowania na udokumentowane nadużycie prawa, zwłaszcza gdy żądanie nie służy kontroli spraw publicznych, a jego realizacja w konkretnych realiach prowadzi do istotnego zakłócenia pracy instytucji. Taka procedura powinna wymagać od podmiotu publicznego szczegółowego uzasadnienia, zapewniać formę decyzji podlegającej kontroli i nie może stać się wygodnym pretekstem do odmowy niewygodnych informacji.

Największym praktycznym problemem jest obciążenie, jakie wywołują rozbudowane, seryjne albo bardzo szczegółowe wnioski. Instytucja publiczna nie może po prostu odmówić tylko dlatego, że odpowiedź wymaga znacznego nakładu pracy i czasu

Orzecznictwo trafnie rozróżnia jednak zwykłe udostępnienie istniejących dokumentów od wytworzenia informacji przetworzonej. Przykładowo, samo odnalezienie jednoznacznie określonej umowy i wykonanie kopii nie stanowi jeszcze informacji przetworzonej. Odmiennie należy ocenić żądanie wymagające szerokiej selekcji danych, ich analizy, zestawienia według nowych kryteriów oraz zaangażowania ponadstandardowych sił i środków.

To rozróżnienie jest prawidłowe, ale w praktyce nie zawsze daje podmiotom publicznym dostatecznie jasne narzędzia. Ustawa powinna dokładniej określać:

  1. kiedy wielość, powtarzalność lub stopień szczegółowości żądań uzasadnia uznanie informacji za przetworzoną;
  2. jakie elementy musi wykazać organ, aby uzasadnić ponadstandardowy nakład organizacyjny;
  3. jak powinien wyglądać dialog z wnioskodawcą przed odmową albo wezwaniem do wykazania szczególnie istotnego interesu publicznego;
  4. jak traktować skoordynowane lub seryjne wnioski, które pojedynczo wydają się proste, ale łącznie absorbują nieproporcjonalne zasoby instytucji.

Przy informacji przetworzonej ustawodawca już teraz wiąże dostęp z wymogiem szczególnie istotnego interesu publicznego. Problem organizacyjny nie jest abstrakcyjny: powstaje wtedy, gdy organ ma nie tyle udostępnić gotowy dokument, ile odtworzyć i opracować nową informację na potrzeby konkretnego wniosku.

Dobra nowelizacja nie powinna prowadzić do odwrócenia zasady jawności ani do badania każdego prywatnego motywu osoby pytającej o sprawy publiczne. Powinna natomiast uporządkować mechanizmy działania w sytuacjach granicznych.

Po pierwsze, należy ustawowo zdefiniować przesłanki nadużycia prawa do informacji publicznej i wymagania dowodowe po stronie podmiotu zobowiązanego. Sama okoliczność, że wnioskodawca może skorzystać z informacji prywatnie, nie może wystarczać. Konieczne powinno być wykazanie obiektywnych okoliczności świadczących o instrumentalnym lub destrukcyjnym wykorzystaniu procedury.

Po drugie, przepisy powinny stworzyć bardziej operacyjne kryteria kwalifikowania informacji jako przetworzonej. Organ nie powinien być zmuszany do tworzenia nowych baz danych, analiz lub rozbudowanych statystyk kosztem bieżącej realizacji zadań publicznych, jeżeli wnioskodawca nie wykaże szczególnie istotnego interesu publicznego.

Po trzecie, potrzebne są rozwiązania organizacyjne: jednolite rejestry wniosków, cyfrowe narzędzia ewidencji, standardy anonimizacji, publikowanie najczęściej żądanych danych z urzędu oraz jasne zasady postępowania z wnioskami seryjnymi. Taka reforma zmniejszyłaby liczbę indywidualnych żądań, skróciła czas odpowiedzi i ograniczyła koszty po obu stronach.

Najważniejsza jest równowaga. Przejrzystość życia publicznego nie może być pozorna, ale także nie może być realizowana w sposób, który odbiera instytucjom zdolność do działania. Ustawa o dostępie do informacji publicznej powinna skutecznie chronić obywatela kontrolującego władzę, a zarazem pozwolić podmiotom publicznym przeciwdziałać rzeczywistemu nadużyciu procedury i nieproporcjonalnym obciążeniom organizacyjnym.

Klikając „Akceptuję cookies”, zgadzasz się na przechowywanie plików cookie na swoim urządzeniu w celu usprawnienia nawigacji w witrynie, analizy korzystania z witryny i pomocy w naszych działaniach marketingowych.

Przejdź do treści