Kto może być uczestnikiem postępowania na prawach strony zgodnie z art. 33 P.p.s.a.?

W postępowaniu sądowoadministracyjnym, w większości przypadków, zgodnie z art. 32 ustawy z 30.8.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej również: P.p.s.a.) stronami postępowania jest skarżący oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania jest przedmiotem skargi. W art. 33 P.p.s.a. wyróżniono także kategorię podmiotów poza skarżącym i organem, określając, ich jako uczestników postępowania na prawach strony.

Kategorie uczestników postępowania

Uczestników postępowania na prawach strony dzieli się na 4 następujące kategorie:

1. osoba, która brała udział w postępowaniu administracyjnym, a nie wniosła skargi – w sytuacji, gdy wynik postępowania sądowego dotyczy jej interesu prawnego;
2. jeżeli przepis szczególny przewiduje, że strony postępowania przed organem administracji publicznej są zawiadamiane o aktach lub innych czynnościach tego organu przez obwieszczenie lub w inny sposób publicznego ogłaszania, osoba, która brała udział w postępowaniu i nie wniosła skargi, a wynik postępowania sądowego dotyczy jej interesu prawnego – jeżeli przed rozpoczęciem rozprawy złoży wniosek o przystąpienie do postępowania.
3. udział w charakterze uczestnika może zgłosić również osoba, która nie brała udziału w postępowaniu administracyjnym, jeżeli wynik tego postępowania dotyczy jej interesu prawnego,
4. organizacja społeczna w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności.

Na pozór jedynie przytoczone wyżej przepisy wydają się dość intuicyjne i nie budzące problemów w ich praktycznym zastosowaniu. Analiza orzecznictwa takiego wniosku nie uzasadnia.

Forma zawiadomienia a uznanie za uczestnika na prawach strony  

Rozważmy jeden z przywołanych powyżej przypadków. Czy forma zawiadamiania stron postępowania administracyjnego może stanowić dla Sądu wskazówkę przy zakreślaniu kręgu uczestników postępowania na prawach strony zgodnie z art. 33 P.p.s.a.?

Oczywiście może. Sąd przede wszystkim powinien sprawdzić liczbę stron postępowania biorących w nim udział. Zgodnie z art. 49a k.p.a. organ może zawiadamiać strony o decyzjach i innych czynnościach organu w formie obwieszczenia, jeżeli jest ich więcej niż 20. W takim wypadku organ nie musi już zawiadamiać stron indywidualnie.

Jaki wpływ ma forma zawiadamiania na zastosowanie opisywanego art. 33 P.p.s.a.?  W zależności od tego, która z form zawiadamiania będzie zgodnie z przepisami właściwa zastosowanie będzie miała sytuacja opisana w lit. a) (strony będą uznawane jako uczestnicy postępowania z mocy prawa) albo lub lit. b) powyżej (strony będą musiały złożyć wniosek o przystąpienie jako uczestnik).

Przykładem sytuacji, w której doszło do błędnej kwalifikacji uczestników postępowania jest ta opisana w wyroku WSA w Warszawie z 26.10.2020 roku (sygn. akt: IV SA/Wa 1671/19), w którym Sąd uznał, że strony postępowania administracyjnego winny złożyć wniosek o przystąpienie, a nie być uznane jako uczestnicy z mocy prawa.

Co się stało? Powyższa sprawa dotyczyła skargi na decyzję środowiskową dla budowy kurnika. Przedmiot postępowania w opisywanym kazusie jest o tyle istotny, że kurnik oddziałuje na wiele sąsiadujących z nim nieruchomości przede wszystkim z uwagi na uciążliwości odorowe. To może powodować, że przymiot strony postępowania administracyjnego przysługuje wielu osobom (w opisywanym kazusie było ich 15).

Organ I Instancji, który rozpatrywał wniosek o wydanie ww. decyzji zdecydował się na zawiadamianie stron na 2 sposoby: indywidualnie w formie listownej oraz poprzez wywieszanie zawiadomień na tablicy ogłoszeń urzędu gminy.

WSA w Warszawie, sugerując się tym, że zawiadomienia wywieszane były również na tablicy ogłoszeń, uznał, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie będzie miał przepis odnoszący się do sytuacji opisanej w lit. b) powyżej i nie uznał z mocy prawa jako uczestników postępowania na prawach strony osób biorących udział w postępowaniu administracyjnym.

NSA uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania (wyrok NSA z 15.4.2025 r., III OSK 5216/21). Wskazał, że WSA w Warszawie nie miał podstaw aby twierdzić, że właściwą formą zawiadamiania stron na etapie postępowania administracyjnego było obwieszczenie, w związku z tym, iż stron postępowania było mniej niż 20.

W cytowanym wyroku NSA wskazał ponadto, iż ustalenie kręgu uczestników i ochrona ich praw należy do obowiązków sądu, który jest np. zobligowany do zawiadamiania ich na piśmie o jawnych posiedzeniach, doręczania im z urzędu postanowień wydanych na posiedzeniu niejawnym lub odraczania rozprawy, jeśli nie zostali o niej zawiadomieni. Uchybienia ze strony sądu w tym zakresie mogą stanowić przesłankę stwierdzenia nieważności postępowania, jeśli doprowadziły do pozbawienia uczestnika możności obrony swoich praw.

Podsumowanie

Powyższy kazus pokazał, iż nawet potencjalnie proste zagadnienie procesowe jakim jest ustalenie uczestników postępowania na prawach strony, przy bardziej skomplikowanym stanie faktycznym może stanowić kłopot. Nie można sugerować się wyłącznie formą zawiadamiania używanym przez organy w trakcie postępowania administracyjnego. Sąd I Instancji rozpatrując sprawę ma przede wszystkim obowiązek sprawdzić, ile było stron postępowania i jaką formę zawiadamiania przyjęto jako obowiązującą.

Konsekwencje błędnego uznania, iż uczestnik przystępuje do postępowania na wniosek mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności postępowania i uchylenia wyroku.

W kolejnym tekście przybliżę charakterystykę art. 33 § 2 P.p.s.a., który wymaga od Sądu dużo bardziej złożonej analizy problematyki postępowania administracyjnego, a to ze względu na konieczność zbadania przez sąd administracyjny czy potencjalny uczestnik postępowania posiada zależny od przedmiotu postępowania interes prawny.