Aneta Fornalik, adwokat MPA
Praca prawnika doradzającego przy inwestycjach budowlanych polega na czymś więcej niż na analizie przepisów, weryfikowaniu dokumentacji czy ocenie, czy zamierzenie inwestycyjne spełnia wymagania formalnoprawne. Z czasem można dostrzec, że za każdą decyzją dotyczącą przestrzeni kryje się znacznie szersze pytanie: jakie wartości chcemy chronić i jaką cenę jesteśmy gotowi zapłacić za ich realizację? To właśnie tej perspektywy uczy praca z parkami narodowymi.
Doradzając parkom narodowym w sprawach związanych z inwestycjami budowlanymi, trzeba patrzeć na prawo budowlane, przepisy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz regulacje dotyczące ochrony przyrody nie tylko jako na zbiór norm określających dopuszczalność określonych działań. Trzeba dostrzegać w nich również wyraz określonych wartości, celów społecznych i wyborów dotyczących sposobu korzystania z przestrzeni.
Prawo inwestycyjne nie jest aksjologicznie obojętne. Przepisy regulujące proces inwestycyjny rozstrzygają przecież o relacji między prawem do zagospodarowania nieruchomości, potrzebami rozwoju, bezpieczeństwem, interesem publicznym i ochroną środowiska. Wyznaczają granice swobody inwestowania, wskazują, które dobra wymagają szczególnej ochrony, a także określają, w jaki sposób należy rozwiązywać konflikty między różnymi, niekiedy równorzędnie istotnymi interesami.
Park narodowy jest miejscem, w którym znaczenie tych zagadnień staje się szczególnie widoczne. Przestrzeń nie jest tu jedynie gruntem, na którym można zaprojektować budynek, drogę, infrastrukturę techniczną czy obiekt służący obsłudze ruchu turystycznego. Jest również siedliskiem różnych gatunków roślin i zwierząt, elementem ekosystemu, częścią krajobrazu i dobrem, którego wartość nie zawsze da się wyrazić w kategoriach ekonomicznych.
Doradzanie parkowi narodowemu wymaga umiejętności dostrzegania tego, co z perspektywy samego procesu inwestycyjnego może pozostawać niewidoczne. Znaczenie mają nie tylko parametry techniczne obiektu, zgodność projektu z ustaleniami planistycznymi czy możliwość uzyskania wymaganych decyzji. Istotne jest również to, jak inwestycja wpłynie na przyrodę, krajobraz, ciągłość procesów ekologicznych i możliwość zachowania chronionych wartości dla przyszłych pokoleń.
W takim otoczeniu szczególnie wyraźnie widać, że brak dostrzeżenia określonej wartości może prowadzić do błędnej oceny prawnej. To, co na pierwszy rzut oka wydaje się niewielką ingerencją w przestrzeń, może mieć istotne znaczenie dla przedmiotu ochrony. Z kolei ograniczenie, które z perspektywy inwestora wydaje się nadmierne, może wynikać z konieczności ochrony dobra o szczególnym znaczeniu publicznym.
Zadaniem prawnika nie jest przy tym automatyczne opowiadanie się po jednej ze stron. Nie chodzi ani o bezwarunkowe blokowanie inwestycji, ani o poszukiwanie za wszelką cenę sposobu na jej przeprowadzenie. Chodzi o rzetelne rozpoznanie wszystkich prawnie istotnych okoliczności, właściwe odczytanie celu regulacji i wskazanie rozwiązania, które respektuje ustanowione przez prawo granice.
Park narodowy uczy również szczególnego podejścia do ograniczeń. W praktyce inwestycyjnej ograniczenie bywa postrzegane jako przeszkoda, którą należy usunąć, obejść albo zminimalizować. Tymczasem w obszarach objętych ochroną przyrody ograniczenia mogą stanowić podstawowy instrument realizacji celu, dla którego dany obszar został ustanowiony.
Nie oznacza to, że każda ingerencja jest niedopuszczalna ani że ochrona przyrody zawsze i w każdych okolicznościach przesądza o wyniku sprawy. Oznacza natomiast, że możliwość realizacji inwestycji trzeba oceniać z uwzględnieniem szczególnego reżimu prawnego, właściwych zakazów i wyjątków, ustaleń planistycznych oraz wymogów wynikających z przepisów o ochronie przyrody.
Jedną z najważniejszych lekcji płynących z pracy przy inwestycjach realizowanych na terenie parków narodowych jest to, że prawo często wymaga nie tyle wyboru między dobrem a złem, ile rozstrzygnięcia konfliktu między dobrami, które same w sobie zasługują na ochronę.
Z jednej strony mogą pojawiać się potrzeby inwestycyjne, kwestie bezpieczeństwa, dostępność infrastruktury czy interes społeczności lokalnej. Z drugiej ochrona przyrody, zachowanie krajobrazu, trwałość ekosystemów i odpowiedzialność za dziedzictwo naturalne. Każda z tych perspektyw może mieć znaczenie prawne, choć nie każda w konkretnej sprawie będzie miała taką samą wagę.
Rolą podmiotu rozstrzygającego w sprawie jest ustalenie, które wartości zostały uznane przez ustawodawcę za prawnie relewantne, jakie normy wyznaczają relacje między nimi i czy w danym przypadku istnieje możliwość ich pogodzenia. Wyważanie wartości nie oznacza przy tym dowolnego kompromisu. Nie pozwala na pomijanie jednoznacznych zakazów ani na zastępowanie wymagań prawa własnym przekonaniem o tym, co byłoby słuszne. Przeciwnie, wymaga szczególnej dyscypliny interpretacyjnej, uwzględnienia hierarchii norm, celów regulacji oraz granic dopuszczalnego uznania administracyjnego.
Czasem właściwym rozwiązaniem będzie zmiana lokalizacji, ograniczenie skali przedsięwzięcia lub zastosowanie innej technologii. Innym razem wykazanie, że określone działanie jest prawnie dopuszczalne i może zostać zrealizowane przy zachowaniu wymaganych warunków. Zdarza się również, że analiza prowadzi do wniosku, iż zamierzenia nie można pogodzić z obowiązującymi ograniczeniami.
W każdym z tych przypadków istotne jest, aby wniosek wynikał z prawa i rzetelnej oceny okoliczności, a nie z automatycznego pierwszeństwa przyznanego jednej z konkurujących perspektyw.
Praca z parkami narodowymi pozwala zrozumieć, że prawnik zajmujący się inwestycjami budowlanymi uczestniczy w procesie znacznie szerszym niż przygotowanie przedsięwzięcia do realizacji. Współtworzy sposób, w jaki rozumiemy odpowiedzialność za przestrzeń i korzystanie z jej zasobów.
Prawo budowlane i przepisy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie funkcjonują w oderwaniu od innych wartości chronionych przez system prawny. Ich stosowanie wymaga uwzględniania kontekstu, w którym inwestycja ma powstać, oraz konsekwencji, jakie jej realizacja może wywołać. W przypadku parków narodowych kontekst ten jest szczególnie wyrazisty, ponieważ wartość przyrodnicza obszaru nie stanowi jedynie jednego z wielu elementów oceny. Jest zasadniczym punktem odniesienia dla dopuszczalności i sposobu prowadzenia działań.
To doświadczenie uczy pokory wobec prawa i przestrzeni. Pokazuje, że nie wszystko, co technicznie możliwe i gospodarczo uzasadnione, musi być prawnie dopuszczalne. Jednocześnie przypomina, że skuteczna ochrona wartości przyrodniczych wymaga nie tylko formułowania zakazów, ale również dobrego prawa, prawidłowych procedur i umiejętnego stosowania dostępnych instrumentów.
Ostatecznie właśnie na tym polega odpowiedzialne doradztwo prawne: na umiejętności dostrzegania wartości, które stoją za przepisami, rozumienia ograniczeń, jakie z nich wynikają, i poszukiwania rozwiązań respektujących zarówno literę, jak i cel prawa.

Klikając „Akceptuję cookies”, zgadzasz się na przechowywanie plików cookie na swoim urządzeniu w celu usprawnienia nawigacji w witrynie, analizy korzystania z witryny i pomocy w naszych działaniach marketingowych.