Jakub Zwierżdżyński, radca prawny
Okres wakacyjny kojarzy się ze spokojem, odpoczynkiem i najczęściej piękną, słoneczną pogodą. Zdarza się jednak, że w okresie letnim przechodzą również burze, które czasem są gwałtowne i porywiste. Na gruncie prawa pracy taką letnią „burzą” mogą okazać się zmiany w przepisach o Państwowej Inspekcji Pracy, które wejdą w życie z dniem 8 lipca 2026 r. Czy jednak z tej zapowiadanej wielkiej „burzy” nie spadnie mały deszcz?
Z początkiem lipca 2026 r. Państwowa Inspekcja Pracy (dalej jako „PIP”) uzyska nowe uprawnienia, w szczególności umożliwiające inspektorom pracy przekształcanie dotychczasowych umów cywilnoprawnych (np. umów współpracy zawieranych w ramach B2B, umów o świadczenie usług) w umowy o pracę. Owo przekształcanie ma następować w drodze decyzji administracyjnej, bez konieczności uprzedniego przeprowadzania w tym zakresie czasochłonnego i często kosztownego procesu sądowego. Dla przedsiębiorców współpracujących z osobami fizycznymi na podstawie umów cywilnoprawnych może to rodzić konieczność dokonania weryfikacji w zakresie zasadności kontynuowania tego rodzaju współpracy.
Stosunek pracy charakteryzuje się tym, że pracownik wykonuje pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca wypłaca pracownikowi z tego tytułu stosowne wynagrodzenie. W praktyce jednak wiele elementów występujących przy pracowniczym zatrudnieniu może pojawiać się również w umowach cywilnoprawnych. Co przy tym ważne, o tym, czy strony łączy stosunek pracy czy stosunek cywilnoprawny ostatecznie przesądza nie nazwa ani treść zawartej umowy, lecz rzeczywisty sposób jej wykonywania, a także bierze się pod uwagę to, które cechy tychże umów przeważają w ustalonym stanie faktycznym danej sprawy. Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, wtedy o jej typie decyduje ostatecznie zgodny zamiar stron (czyli ich zgodna wola).
Nowe kompetencje inspektorów pracy mają na celu przeciwdziałanie sytuacjom, w których pracodawca zatrudnia osobę na podstawie umowy cywilnoprawnej w przypadku, gdy przedmiot umowy oraz sposób wykonywania czynności wymaga zawarcia umowy o pracę. W takich okolicznościach inspektor pracy będzie mógł przekształcić – w drodze decyzji administracyjnej – umowę cywilnoprawną w umowę o pracę.
Tok postępowania PIP w zakresie omawianego przekształcania będzie polegał na podjęciu następujących kroków:
Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy od dnia jej wydania wywołuje skutki prawne na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego oraz prawa ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Decyzja staje się jednak wykonalna z dniem następującym po dniu, w którym upływa termin do wniesienia odwołania (jeżeli żadna ze stron nie wniosła odwołania) albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu, albo z dniem nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności. Pracodawca będzie bowiem mógł w terminie miesiąca od dnia doręczenia mu omawianej decyzji wnieść – za pośrednictwem Okręgowego Inspektora Pracy – odwołanie do właściwego sądu.
Niezależnie od omawianego postępowania administracyjnego Okręgowy Inspektor Pracy będzie mógł wnieść powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy, w szczególności gdy będzie zachodzić konieczność ustalenia istnienia stosunku pracy za okres wcześniejszy niż objęty decyzją stwierdzającą istnienie stosunku pracy.
Skutkiem wydania prawomocnej decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy jest dla pracodawcy to, że od tego momentu jest on zobowiązany traktować zatrudnionego jak pracownika, ze wszystkimi wynikającymi z tego obowiązkami, w szczególności w zakresie: zasad zmiany warunków pracy lub płacy, zwalniania takiej osoby z pracy, przestrzegania przepisów o czasie pracy, w tym rekompensowania pracy w nadgodzinach, udzielania takiej osobie urlopu wypoczynkowego oraz innych urlopów czy odprowadzania danin publicznoprawnych z tytułu stosunku pracy.
W zakresie zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę, kontroli PIP będą podlegać nie tylko pracodawcy, lecz także niebędący pracodawcami przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których jest lub w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli była świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia pracy.
Podmiot objęty zakresem kontroli PIP, w tym pracodawcy oraz inne podmioty, na rzecz których jest lub były świadczone usługi w ramach umowy cywilnoprawnej, będzie mógł zwrócić się do Głównego Inspektora Pracy z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej w zakresie ustalenia, czy przedstawiony we wniosku stosunek prawny stanowi stosunek pracy. Z jednej strony, możliwość złożenia omawianego wniosku da potencjalnemu pracodawcy instrument, za pomocą którego będzie on mógł formalnie zweryfikować prawidłowość zastosowanej kwalifikacji prawnej łączącego strony stosunku. Interpretacja będzie bowiem dla PIP – co do zasady – wiążąca i pracodawca nie będzie mógł być obciążony ujemnymi konsekwencjami w zakresie, w jakim zastosował się do jej rozstrzygnięcia. Z drugiej jednak strony, wystąpienie z takim wnioskiem o interpretację może rodzić ryzyko przeprowadzenia przez PIP u takiego potencjalnego pracodawcy nieplanowanej wcześniej kontroli w zakresie stwierdzenia, czy nie dopuszcza się on naruszeń w omawianym zakresie. Wydanie bowiem interpretacji indywidualnej nie wyłączy możliwości oceny przez właściwy organ PIP rzeczywistego charakteru stosunku prawnego w toku kontroli, jeżeli ustalony w jej trakcie stan faktyczny będzie różnił się od opisanego we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej.
Dlatego też, bardzo ważne będzie w tym zakresie dokładne i szczegółowe sporządzenie wniosku z uwzględnieniem wszystkich faktów istotnych dla prawidłowego wydania omawianej interpretacji. Może się bowiem okazać, że pominięcie jakiegoś elementu stanu faktycznego spowoduje, że wydana interpretacja nie będzie dla PIP ostatecznie wiążąca, gdyż przedstawiony we wniosku stan faktyczny będzie się różnił od zastanej w trakcie kontroli rzeczywistości.
Sam potencjalny pracodawca nie będzie taką interpretacją formalnie związany, a zarazem nie będzie mógł zostać obciążony sankcjami administracyjnymi, finansowymi ani karami w zakresie, w jakim zastosował się do jej treści.
Nowe przepisy prawa przewidują, że wydanie przez PIP decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy nie może być podstawą jakiegokolwiek niekorzystnego traktowania pracownika, zwłaszcza nie może stanowić przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie bez wypowiedzenia przez pracodawcę. Co więcej, naruszenie tego zakazu może zostać uznane za wykroczenie przeciwko prawo pracownika.
Zarazem, Ustawa nowelizująca przewiduje, że podmiot, który przed dniem wejścia w życie tej Ustawy zawarł z osobą wykonującą pracę umowę cywilnoprawną lub na rzecz którego osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem, mimo że stosunek ten spełnia wszystkie cechy stosunku pracy, a który w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie Ustawy nowelizującej dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem przez zawarcie umowy o pracę, nie będzie podlegał odpowiedzialności wykroczeniowej za dotychczasowe naruszenia w tym zakresie. Może to zatem stanowić istotny impuls i pobudkę do samodzielnego zweryfikowania przez potencjalnego pracodawcę dotychczasowych zasad współpracy z nie-pracownikami.
Otrzymuj eksperckie analizy, komentarze do nowych regulacji oraz wskazówki, które pomogą Ci podejmować decyzje biznesowe.
Klikając „Akceptuję cookies”, zgadzasz się na przechowywanie plików cookie na swoim urządzeniu w celu usprawnienia nawigacji w witrynie, analizy korzystania z witryny i pomocy w naszych działaniach marketingowych.